Việt Nam đã quyết định và đang triển khai thực hiện chương trình phát triển điện hạt nhân (ĐHN), nhưng vấn đề nghiên cứu, xây dựng và thiết lập cho mình một bộ hồ sơ về các yêu cầu đối với ĐHN sử dụng tại Việt Nam hiện vẫn chưa được quan tâm thích đáng. Bài viết này nêu một số ý kiến về các yêu cầu cơ bản đối với công nghệ ĐHN sẽ được sử dụng tại Việt Nam.
Chọn công nghệ nào?
Lựa chọn công nghệ nhà máy ĐHN là vấn đề rất phức tạp bởi vì ngoài các yếu tố KH-CN thuần túy, lựa chọn loại lò còn bị ràng buộc bởi yếu tố kinh tế, tài chính và quan hệ chính trị, thương mại...
Chuyên gia Việt Nam và chuyên gia nước ngoài tại lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt . (Ảnh Viện nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt)
Ngày 25/11/2009 tại Hà Nội, Quốc hội khóa XII đã thông qua Nghị quyết về chủ trương đầu tư dự án ĐHN Ninh Thuận gồm 2 nhà máy. Mỗi nhà máy có 2 tổ máy, công suất 2.000MW. Nhà máy Ninh Thuận 1 sẽ được khởi công vào năm 2014 và đưa tổ máy đầu tiên vận hành vào năm 2020. Tháng 12.2009, trong chuyến thăm Nga của Thủ tướng Chính phủ, Nga được chọn làm đối tác cung cấp công nghệ cho nhà máy ĐHN Ninh Thuận 1 và vào tháng 10.2010, Nhật Bản được chọn là đối tác để xây dựng nhà máy ĐHN Ninh Thuận 2.
Ở đây cần phải nhấn mạnh yêu cầu về công nghệ được nêu trong Nghị quyết của Quốc hội là lựa chọn công nghệ lò nước nhẹ cải tiến, thế hệ lò hiện đại nhất đã được kiểm chứng, bảo đảm tuyệt đối an toàn và hiệu quả kinh tế tại thời điểm lập dự án đầu tư.
Cho đến nay, kết quả cho thấy có những nước đã thành công trong lựa chọn công nghệ và phát triển công nghệ ĐHN, nhưng cũng có những nước đã không thành công như mong đợi. Như vậy, việc lựa chọn đúng đắn công nghệ ngay từ những dự án ĐHN đầu tiên đóng vai trò hết sức quan trọng, nó sẽ quyết định tính an toàn trong vận hành và tính kinh tế trong khai thác sử dụng và do đó quyết định sự thành công của cả chương trỉnh phát triển ĐHN dài hạn. Việc lựa chọn công nghệ ĐHN còn phải gắn liền với việc lựa chọn đối tác và do đó phải là đối tác chiến lược và tin cậy lâu dài.
Đơn công nghệ hay đa công nghệ?
Trước khi xem xét công nghệ nào cho các dự án ĐHN của Việt Nam, hãy bàn luận một vấn đề mang tính vĩ mô và dài hạn, đó là Việt Nam nên dùng đơn công nghệ hay đa công nghệ trong chương trình phát triển ĐHN của mình?
Như chúng ta đã biết, trên thế giới do những hoàn cảnh lịch sử và tình thế khác nhau, nhiều nước ban đầu đã sử dụng 2 hoặc 3 loại công nghệ. Do năng lực quốc gia ở giai đoạn ban đầu còn đang yếu kém lại phải phân chia nguồn nhân lực để đảm đương các công nghệ khác nhau nên đã phải trả giá. Cuối cùng, các nước này cũng phải định hướng và tập trung vào 1 loại công nghệ. Việt Nam hiện nay còn quá non yếu về năng lực quốc gia cần thiết cho chương trình ĐHN, rút kinh nghiệm của các nước đi trước, cho nên Việt Nam chỉ nên sử dụng 1 loại công nghệ. Việc lựa chọn sử dụng đơn công nghệ trong chương trình phát triển ĐHN của mình sẽ giúp Việt Nam không phải chia sẻ tiềm lực quốc gia còn đang rất yếu kém; thuận lợi trong đào tạo cán bộ nói chung, đặc biệt là cán bộ xây dựng, vận hành, bảo dưỡng; thuận lợi trong công tác xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật; thuận lợi trong tiếp thu công nghệ, tiến tới thực hiện chương trình nội địa hóa…
Các thanh nguyên liệu hạt nhân Uranium trong lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt
Như đã nói ở trên, cho đến nay thực chất mới chỉ có 3 loại công nghệ được thừa nhận là những công nghệ đã được kiểm chứng và được phát triển nhiều nhất, đó là lò phản ứng nước áp lực (Pressurired Water Reactor – PWR+VVER), lò phản ứng nước sôi (Boiling Water Reactor – BWR) và lò nước nặng kiểu CANDU (Pressurired Heavy Water Reactor – PHWR). Trong đó có trên 61% các lò đang vận hành thuộc loại lò nước áp lực nhưng tuyệt đại đa số các lò đang xây dựng và có kế hoạch xậy dựng lại thuộc loại lò áp lực cải tiến (Advanced Pressurized Water Reactor – APWR).
Với xu thế áp đảo của loại công nghệ này và là loại công nghệ phổ biến nhất có nhiều nước sử dụng, nhiều hãng cung cấp thiết bị công nghệ và nhiên liệu, có bề dày kinh nghiệm xây dựng, vận hành, bảo dưỡng, có nhiều kết quả nghiên cứu và thử nghiệm, có đông đảo đội ngũ chuyên gia tầm quốc tế… và do đó việc Việt Nam lựa chọn công nghệ lò nước áp lực cải tiến sẽ làm cho cơ hội hợp tác và phát triển của Việt Nam thuận lợi hơn bội phần. Việt Nam đã chọn LB Nga làm đối tác cung cấp công nghệ cho nhà máy ĐHN Ninh Thuận 1 và chắc chắn Nga sẽ cung cấp cho Việt Nam lò nước áp lực cải tiến - APWR loại VVER1000/1200. Công nghệ này hoàn toàn phù hợp với yêu cầu lựa chọn của Việt Nam.
Công nghệ không ngừng tiến bộ nhưng không bao giờ đạt được trạng thái hoàn hảo và an toàn tuyệt đối. Ứng xử của mỗi con người, mỗi tổ chức trong lĩnh vực hạt nhân phải là ứng xử theo văn hóa an toàn.